Việt Nam đề xuất siết chế tài với giao dịch crypto: Không chỉ phạt tiền, tính tới tịch thu tài sản và xử lý hình sự

Việt Nam đang xem xét mở rộng khung chế tài theo hướng mạnh tay hơn, bao gồm tăng mức xử phạt, bổ sung biện pháp tịch thu tài sản số và thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự với các hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Việt Nam đề xuất siết chế tài với giao dịch crypto: Không chỉ phạt tiền, tính tới tịch thu tài sản và xử lý hình sự. Ảnh: Forbes

Phạt tiền chưa đủ sức răn đe

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự đồng thuận là việc nâng mức xử phạt tiền. Trong văn bản gửi cơ quan soạn thảo, Bộ Công an đề xuất tăng khung phạt đối với nhà đầu tư cá nhân cố ý vi phạm từ 10-30 triệu đồng lên 30-50 triệu đồng, nhằm tăng tính răn đe.

Theo bà Jlo Trần, đồng sáng lập kiêm CEO VBI Academy, thực tế thị trường cho thấy quy mô giao dịch của nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam rất chênh lệch, từ vài triệu đến hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng mỗi giao dịch. Trong bối cảnh đó, mức phạt cố định 10-30 triệu đồng tạo ra tác động không đồng đều.

“Với các giao dịch nhỏ, mức phạt có thể vượt cả lợi nhuận kỳ vọng. Nhưng với nhà đầu tư giao dịch thường xuyên hoặc quy mô lớn, con số này hoàn toàn không tương xứng với dòng tiền và lợi ích kinh tế thu được,” bà nói. Khi mức phạt không gắn với quy mô giao dịch, một bộ phận nhà đầu tư có thể coi đây chỉ là chi phí giao dịch và sẵn sàng chấp nhận rủi ro pháp lý.

Đại diện Công ty CP Công nghệ số SSI (SSI Digital – SSID) đi xa hơn khi đề xuất mức phạt tiền tối đa trong lĩnh vực tài sản mã hóa cần tương đương với chứng khoán, do xét về bản chất giao dịch, giá trị và mục đích, hai loại tài sản này có nhiều điểm tương đồng.

Những đề xuất trên được nhiều chuyên gia, tổ chức và cơ quan chức năng đưa ra trong quá trình góp ý cho dự thảo nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa, hiện đang được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (Bộ Tài chính) lấy ý kiến.

Thu hẹp “vùng xám” pháp lý

Một số chuyên gia nhận định, khi nghị định được thông qua, “vùng xám” pháp lý đối với giao dịch tài sản mã hóa của nhà đầu tư cá nhân sẽ tiếp tục bị thu hẹp. Khi ấy, rủi ro pháp lý sẽ trở thành yếu tố cần được cân nhắc song song với rủi ro thị trường và công nghệ.

Nhà đầu tư được khuyến nghị theo dõi sát sao danh sách các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa được Bộ Tài chính cấp phép, hạn chế giao dịch qua các kênh không rõ địa vị pháp lý và chủ động lưu trữ lịch sử giao dịch, chứng từ nguồn tiền.

Ngoài tiền phạt, nhiều ý kiến cho rằng cần bổ sung các hình thức bổ sung. SSI Digital đề xuất áp dụng biện pháp tịch thu tang vật vi phạm và phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm, bao gồm cả tài sản mã hóa, trong trường hợp tiền phạt không đủ sức răn đe.

Quan điểm này cũng nhận được sự ủng hộ từ lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Theo vị này, dự thảo hiện chưa có quy định rõ ràng về tịch thu tài sản số – một loại tài sản phi vật chất, tồn tại dưới dạng mã hóa. Việc áp dụng biện pháp tịch thu cần được thiết kế cụ thể trên nền tảng số, bảo đảm khả thi trong thực tiễn.

Luật sư Võ Trung Tín, Phó chủ tịch Chi hội Blockchain TP.HCM, đề xuất bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc nộp lại lợi ích bất hợp pháp, hoặc nộp lại giá trị tương đương tang vật đã bị tiêu thụ, tẩu tán. Với các hành vi tái phạm nhiều lần, tùy tính chất, có thể xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự.

Dù blockchain cho phép truy vết giao dịch, việc xác định danh tính pháp lý của người dùng vẫn là thách thức lớn. Theo bà Jlo Trần, việc làm rõ chủ thể giao dịch, mục đích và mối liên hệ với hành vi vi phạm đòi hỏi sự kết hợp phức tạp giữa dữ liệu công nghệ, dòng tiền và thông tin định danh.

Cơ quan chức năng có thể dựa vào theo dõi dòng tiền ngân hàng, cơ chế phòng chống rửa tiền, nghĩa vụ báo cáo của tổ chức cung cấp dịch vụ trong nước, hoặc hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, đặc thù phi tập trung và xuyên biên giới của thị trường khiến việc triển khai trên thực tế không hề đơn giản, nhất là với các giao dịch P2P, OTC hoặc qua các sàn quốc tế không có pháp nhân tại Việt Nam.

Siết giao dịch OTC, founder không thể chối bỏ trách nhiệm

Thực tiễn cho thấy nhiều giao dịch giá trị lớn diễn ra qua các nhóm kín, tin nhắn riêng, hình thành thị trường OTC và “chợ đen” nhằm né giám sát. Các chuyên gia cho rằng cần áp dụng chế tài nghiêm khắc với các giao dịch không thông qua sàn được cấp phép, qua đó định hướng dòng tiền về các kênh hợp pháp, tạo điều kiện cho quản lý, thu thuế và kiểm soát rủi ro.

Đề xuất bao gồm áp dụng mức xử phạt hành chính cao nhất, đồng thời xem xét trách nhiệm hình sự với các cá nhân, tổ chức cố tình vận hành hoặc tham gia giao dịch OTC quy mô lớn nhằm trốn thuế hoặc rửa tiền.

Một điểm nóng khác là trách nhiệm pháp lý đối với các dự án tiền mã hóa rug pull (rút thảm). Tại Việt Nam đã có nhiều trường hợp dự án huy động hàng triệu USD rồi đột ngột dừng hoạt động hoặc bỏ trốn, gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư.

Theo các chuyên gia, nghị quyết hiện hành chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý của đội ngũ sáng lập. SSI Digital đề xuất xem founder team tương tự như chủ doanh nghiệp hoặc ban điều hành, chịu trách nhiệm đầy đủ về tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của dự án. Điều này đòi hỏi bổ sung định nghĩa pháp lý về đội ngũ sáng lập dự án và quy định rõ trách nhiệm dân sự lẫn hình sự.

Trong trường hợp có dấu hiệu gian dối, giao dịch không công bằng hoặc chấm dứt dự án sau khi huy động vốn, đội ngũ sáng lập phải bồi thường toàn bộ thiệt hại cho nhà đầu tư và có thể đối mặt với các chế tài hình sự tương ứng.

Nhà đầu tư nên làm gì?

Trong giai đoạn chuyển tiếp, các chuyên gia khuyến nghị nhà đầu tư ưu tiên thận trọng và quản trị rủi ro: hạn chế giao dịch tần suất cao, không mở rộng quy mô đầu tư mới và cân nhắc đa dạng hóa sang các kênh đầu tư hợp pháp khác.

“Điều chỉnh hành vi theo hướng tuân thủ ngay từ sớm sẽ giúp nhà đầu tư thích ứng tốt hơn khi khung pháp lý chính thức được ban hành và thị trường bước vào giai đoạn quản lý đầy đủ,” một chuyên gia nhận định.

Những đề xuất đang được đưa ra cho thấy Việt Nam không chỉ muốn quản lý thị trường tài sản mã hóa bằng các biện pháp hành chính đơn thuần, mà đang từng bước đặt nền móng cho một khung pháp lý chặt chẽ hơn – nơi vi phạm không còn là chi phí chấp nhận được, và trách nhiệm pháp lý được xác lập rõ ràng cho cả nhà đầu tư lẫn các dự án đứng sau.

Theo Báo Tuổi Trẻ